22 kwietnia 2009 r.

Konwersatorium: Reforma Ministerstwa Spraw Zagranicznych na tle doświadczeń innych państw

22 kwietnia 2009 r. Rafał Wiśniewski, dyrektor generalny Służby Dyplomatycznej poprowadził konwersatorium dotyczące planowanej reformy Ministerstwa Spraw Zagranicznych w zakresie funkcjonowania służby dyplomatycznej. Wyjaśnił, że reforma jest niezbędna ponieważ w ostatnich latach zmianie uległy oczekiwania w stosunku do roli państwa na arenie międzynarodowej. Do końca lat 90. za jego podstawowe zadanie uznawano zapewnienie krajowi “twardego” bezpieczeństwa na płaszczyźnie stosunków międzynarodowych. Tymczasem obecnie coraz większą wagę przywiązuje się do zapewnienia mu bezpieczeństwa ekonomicznego.

Poszerzenie przedmiotowej domeny polityki zagranicznej

Zdaniem prelegenta, do końca lat dziewięćdziesiątych podstawowym zadaniem polskiej polityki zagranicznej było zapewnienie państwu “twardego” bezpieczeństwa na płaszczyźnie stosunków międzynarodowych. Obecnie coraz większą wagę przywiązuje się do zapewnienia państwu bezpieczeństwa ekonomicznego. R. Wiśniewski zaznaczył, że państwo powinno zapewnić tego typu bezpieczeństwo całemu społeczeństwu. Działania w tym zakresie oznaczają m.in. działania państwa na rzecz promocji polskich interesów gospodarczych, zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego. Instrumenty umożliwiające realizację tych celów to np. wsparcie w uzyskaniu pomocy rozwojowej, opieka konsularna.

Dyrektor Generalny Służby Dyplomatycznej podkreślił, iż potrzebne jest nowe podejście do funkcjonowania służb dyplomatycznych w ramach Unii Europejskiej. Jest to związane z faktem zatarcia się podziału na sprawy wewnętrzne i zagraniczne kraju w granicach UE. Jego zdaniem, Polska przełamała już ten sposób myślenia, toteż konieczne jest jedynie dostosowanie organizacyjne i kompetencyjne polskich służb zagranicznych.

Opieka nad polskimi obywatelami przebywającymi zagranicą

R. Wiśniewski wyjaśnił, że powyższe zadanie nabrało w ostatnich latach nowego znaczenia dla polskiej dyplomacji. Wynika to z nasilenia się emigracji poszukujących pracy Polaków, ze zwiększeniem się liczby polskich turystów podróżujących coraz chętniej po całym świecie, a także ze wzrostem obecności polskiego biznesu oraz polskich specjalistów na międzynarodowym rynku. Problematyka tej dziedziny jest od dawna uregulowana w innych krajach. W Polsce oczekiwana społeczne w tej materii wobec państwa są ogromne.

Pomoc rozwojowa

Prelegent omówił zagadnienie udzielania pomocy rozwojowej innym państwom. Jest ona skierowana do państw o bardzo niskim poziomie rozwoju. Są one na etapie budowania zdolności do zaspokajania bardzo elementarnych potrzeb. Jego zdaniem, Polska, jako kraj z określonym doświadczeniem historycznym powinna znaleźć się w czołówce państw udzielających wsparcia rozwojowego. Aby tego dokonać, należy – na wzór państw Europy Zachodniej - rozbudować strukturę jednostek eksperckich specjalizujących się w rozwiązywaniu elementarnych problemów humanitarnych, społecznych oraz infrastrukturalnych.

Nowa rola dyplomacji

R. Wiśniewski omówił kwestię konieczności zaangażowania dyplomacji w funkcjonowanie polskich wojskowych misji stabilizacyjnych i pokojowych. Wyjaśnił, iż obecna natura konfliktów wymaga bowiem poza wojskiem udziału kadr służby zagranicznej. Mają one za zadanie pełnić rolę “osłony” dla działań polskich jednostek wojskowych.

Prelegent wskazał także na kolejne nowe zagrożenie dla funkcjonowania polskiej dyplomacji. Odkąd Polska stała się jednym z potencjalnych celów ataków terrorystycznych, polskie placówki zagraniczne muszą być przygotowane na zapobieganie i obronę już nie tylko przed działaniami przestępczości pospolitej, ale też przed aktami terroru, które mogą przybrać różne formy wyrazu.

Prelegent wskazał również, że w stosunkach międzynarodowych rośnie rola podmiotów reprezentujących sferę pozarządową (NGO’s, media, związki zawodowe, lobby, związki wyznaniowe itp.). Podkreślił wagę rozwoju dialogu pomiędzy tymi aktorami sceny międzynarodowej a dyplomacją.

Obieg informacji w przestrzeni międzynarodowej

Prelegent zwrócił uwagę na zagadnienie rozwoju technologii informacyjnych i konsekwencji tego stanu rzeczy dla służby zagranicznej: Rozważał zasadność dalszego funkcjonowania dyplomacji w dobie Internetu i komunikacji satelitarnej, a także w momencie odchodzenia od tradycyjnej formy kontaktów dyplomatycznych. Podsumowują powyższe rozważa stwierdził, iż służba zagraniczna nadal jest potrzebna, choć zmienił się jedynie charakter jej działań : Jej zadaniem jest już nie tyle przekazywanie informacji, a ich interpretacja. Dyplomacja coraz częściej pełni rolę lobbingową, mającą na celu informowanie opinii publicznej państwa przyjmującego o wydarzeniach i charakterystyce Polski.

Odpowiedzią na wyżej omówione wyzwania stała się reforma w MSZ Zakłada ona nowe spojrzenie na kompetencje wewnętrzne i zewnętrzne Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Utworzona już została dyplomacja ekonomiczna, której zadaniem jest identyfikacja i następnie wspieranie makroekonomicznych interesów państwa na arenie międzynarodowej. Działania w tym zakresie podejmowane są na kilku płaszczyznach. Realizowane są bowiem zadania z zakresu pomocy rozwojowej (przeznaczono na nią ponad 1 mld zł, ok. 600 mln zł rozdysponował budżet ogólny Unii Europejskiej, a pozostałe 400 mln zł - Ministerstwo Finansów jako formę oddłużania krajów wobec Polski, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego realizujące międzynarodową politykę stypendialną, a Ministerstwo Spraw Zagranicznych – na projekty związane z m.in. z poprawą jakości rządzenia w innych państwach.)

MSZ podjął również wyzwanie prowadzenie dyplomacji publicznej. Ma ona na celu wyjaśnianie polskich interesów wpływowym, opiniotwórczym środowiskom zagranicznym. Uznał to za bardzo trudny proces, lecz zbliżająca się prezydencja Polski w Unii Europejskiej determinuje do rozwoju tego typu dyplomacji.

Współpraca MSZ z innymi podmiotami administracji rządowej oraz organami władzy państwa

MSZ zacieśnia współpracę z administracją państwową. Potrzeba bliższego współdziałania z poszczególnymi resortami wynika z ciągłego poszerzania się spektrum zadań do realizacji. R. Wiśniewski przytoczył jako przykład współdziałanie z Ministerstwem Środowiska podczas przygotowań konferencji Stron UNFCCC COP 14 w Poznaniu.

Prelegent poinformował o realizowanym już projekcie utworzenia portalu internetowego MSZ, który poza funkcją informacyjną będzie również spełniał rolę narzędzia szybkiej komunikacji.

Wizja nowego urzędu Ministra Spraw Zagranicznych

Dyrektor Wiśniewski wyjaśnił, iż reformie towarzyszy próba wytłumaczenia społeczeństwu, zasadności utrzymywania ze środków publicznych służb zagranicznych. Zagadnienie to pojawia się, gdy mieszkańcy danego kraju osiągają wysoki standard życia oraz duże poczucie bezpieczeństwa. W związku z powyższym. kwestie te należy uregulować również w Polsce, a najlepiej przydałby się do tego celu budżet zadaniowy w MSZ.

Prelegent omówił również planowane zmiany w systemie przepływu informacji wewnątrz MSZ. Skomentował obecny stan komunikacji wewnętrznej i zaakcentował wagę koniecznej reformy – zarówno na płaszczyźnie organizacyjno-technicznej, jak i regulacji prawnych Wypowiadający się wyjaśnił, iż zmiany te są niezbędne, gdyż problemem dotychczasowej komunikacji wewnętrznej jest zbyt wolny przepływ informacji pomiędzy komórkami organizacyjnymi urzędu. Barierą jest też niechęć polskich urzędników do optymalnego wykorzystania systemu elektronicznego obiegu dokumentów. Prelegent przyznał, że konieczna byłaby również zmiana przepisów dotyczących ochrony danych osobowych, tj. należałby wprowadzić regulacje kompatybilne z rozwiązaniami prawnymi w tej dziedzinie pozostałych państw UE. Rozwiązanie wyżej opisanych problemów jest pilne, gdyż bez poprawienia systemu przepływu informacji, polska prezydencja w Unii Europejskiej może napotkać na spore problemy organizacyjne.

Nowe oczekiwania wobec pracowników MSZ

R. Wiśniewski podkreślił, iż w obliczu nowych wyzwań międzynarodowych nastąpiła redefinicja pojęcia “idealnego dyplomaty”. Wyjaśnił, że model wszechstronnych urzędników, przygotowanych do wykonywania uniwersalnych zadań odchodzi w przeszłość: Dziś pracownik powinien być specjalistą w dwóch, trzech dziedzinach. To zapewnia optymalną efektywność urzędnika wobec zadań stawianych mu przez państwo.

Prelegent odniósł się również do problemu rodzin pracowników MSZ. Zgodził się, że w przeszłości kwestia ta była bagatelizowana. Wprawdzie obecnie w Europie panuje tendencja do pozostawiania rodziny pracowników w kraju, ale MSZ podejmuje starania, aby nie rozdzielać rodzin. Rozdzielanie rodziny dyplomaty ma wiele negatywnych konsekwencji. Zagadnienie to należy poważnie przeanalizować, gdyż obecnie od pracowników MSZ oczekuje się pełnej mobilności i gotowości na szybkie zmiany.

Cechy urzędnika służby dyplomatycznej

Prelegent podkreślił, że urzędnik służby dyplomatycznej powinien wyróżniać się otwartością - zarówno na zmiany, jak i na nawiązywanie kontaktów zewnętrznych. Powinien cechować się elastycznością w komunikacji z miejscową społecznością oraz chęcią poznania lokalnych uwarunkowań. Wyjaśnił, że cechy te są konieczne, gdyż zgodnie z wcześniej przedstawionymi założeniami, placówka dyplomatyczna ma spełniać nie tylko rolę statycznego przedstawicielstwa państwa, ale też podejmować aktywność w zakresie wspomnianych wyżej zadań, tj. wsparcia w realizacji projektów pomocowych, promocji Polski oraz działań lobbingowych. Poza wyżej wspomnianymi cechami osobowościowymi oraz wiedzą specjalistyczną pracownicy służby dyplomatycznej powinni również mieć zdolności do zarządzania projektami, zasobami ludzkimi, infrastrukturą oraz przepływem informacji. (opracowała Dobrochna Derecka, XIX promocja)